Lối sống Bayanihan là một nét đẹp văn hóa đặc trưng của người Philippines, nơi sự đoàn kết và tinh thần tương trợ được thể hiện qua những hành động giản dị trong cuộc sống thường ngày. Dù xã hội ngày càng hiện đại, tinh thần ấy vẫn được gìn giữ qua những nghĩa cử sẻ chia, giúp đỡ cộng đồng trong lúc khó khăn. Vậy điều gì đã khiến lối sống này trở thành một phần đáng tự hào trong văn hóa Philippines? Hãy cùng A Free Corner khám phá câu chuyện thú vị đằng sau lối sống Bayanihan nhé!
Lối sống Bayanihan là gì?
Trong văn hóa Philippines, lối sống Bayanihan được hiểu là tinh thần đoàn kết, hợp tác và tự nguyện giúp đỡ lẫn nhau vì lợi ích chung của cộng đồng. Khái niệm này bắt nguồn từ tiếng Tagalog, có mối liên hệ với từ “bayan”, mang ý nghĩa về làng xóm, cộng đồng hoặc quê hương, và từ “bayani”, thường được dùng để chỉ người anh hùng. Bởi vậy, lối sống Bayanihan không đơn thuần nói về việc nhiều người cùng thực hiện một công việc, mà còn thể hiện ý nghĩa đáng trân trọng của những đóng góp bình dị dành cho người khác.
Điều làm nên nét đặc biệt của lối sống Bayanihan nằm ở sự tự nguyện và ý thức gắn bó giữa những người cùng chung sống trong một cộng đồng. Khi một gia đình gặp khó khăn, những người xung quanh có thể góp sức lao động, chia sẻ thực phẩm hoặc dành thời gian hỗ trợ mà không đặt nặng chuyện được trả công. Sự giúp đỡ ấy không nhất thiết phải đến từ những người có quan hệ thân thiết, bởi điều quan trọng hơn cả là cảm giác mọi người đều có trách nhiệm quan tâm đến cuộc sống chung.
Nếu người Việt thường nhắc đến câu tục ngữ “lá lành đùm lá rách” hay “tối lửa tắt đèn có nhau” để nói về tình làng nghĩa xóm, thì người Philippines lại gửi gắm tinh thần tương tự qua lối sống bayanihan. Dù được hình thành trong những bối cảnh văn hóa khác nhau, cả hai đều đề cao sự gắn kết và niềm tin rằng cuộc sống sẽ trở nên nhẹ nhàng hơn khi con người biết sẻ chia với nhau.
Nguồn gốc của lối sống Bayanihan trong văn hóa Philippines
Một trong những hình ảnh tiêu biểu nhất khi nhắc đến lối sống Bayanihan là hình ảnh người dân Philippines cùng nhau khiêng ngôi nhà truyền thống trên vai, chậm rãi di chuyển qua những con đường làng. Ngôi nhà ấy thường được gọi là bahay kubo, một kiểu nhà dân gian của Philippines được xây dựng chủ yếu bằng tre, gỗ và các vật liệu tự nhiên như lá nipa, với kết cấu tương đối nhẹ và phù hợp với điều kiện sinh hoạt ở nhiều vùng nông thôn.
Trước đây, khi một gia đình muốn chuyển nhà đến địa điểm khác, những người hàng xóm có thể tập trung lại để cùng nâng ngôi nhà lên bằng các thanh tre hoặc gỗ chắc chắn rồi đưa đến vị trí mới. Công việc đòi hỏi nhiều sức lực và sự phối hợp nhịp nhàng, bởi chỉ cần một vài người không giữ được nhịp bước, cả nhóm sẽ gặp khó khăn trong quá trình di chuyển. Thế nhưng, thay vì xem đó là trách nhiệm riêng của gia chủ, mọi người lại coi việc góp sức như một phần tự nhiên trong đời sống cộng đồng.
Sau khi hoàn thành, gia đình được giúp đỡ có thể chuẩn bị thức ăn để mọi người cùng thưởng thức như một cách bày tỏ lòng biết ơn. Bữa ăn không mang ý nghĩa trả công, mà giống một dịp để những người hàng xóm quây quần, trò chuyện và thắt chặt tình cảm. Chính từ những khoảnh khắc bình dị như thế, hình ảnh cùng nhau khiêng nhà dần trở thành biểu tượng quen thuộc của tinh thần Bayanihan, nơi sức mạnh tập thể được tạo nên từ sự đồng lòng của từng cá nhân.
Từ phong tục làng quê đến một giá trị văn hóa được gìn giữ
Theo thời gian, cùng với sự phát triển của đô thị và những thay đổi trong kiến trúc nhà ở, việc di chuyển nguyên một ngôi nhà theo cách truyền thống không còn phổ biến như trước. Tuy nhiên, điều còn đọng lại từ phong tục ấy không nằm ở kỹ thuật khiêng nhà, mà chính là tinh thần hợp tác và sự quan tâm dành cho những người xung quanh.
Lối sống Bayanihan dần trở thành một hình ảnh văn hóa được thể hiện trong nghệ thuật, giáo dục và các hoạt động cộng đồng tại Philippines. Một ví dụ tiêu biểu là Bayanihan Philippine Dance Company, có nguồn gốc từ nhóm múa được thành lập năm 1956 tại Philippine Women’s University. Đoàn nghệ thuật lựa chọn tên gọi Bayanihan để tôn vinh tinh thần cùng nhau đóng góp vì lợi ích chung, đồng thời giới thiệu những nét đặc sắc của âm nhạc, trang phục và múa dân gian Philippines đến khán giả quốc tế.
Có lẽ cũng vì vậy mà lối sống Bayanihan vẫn giữ được vị trí đặc biệt trong đời sống tinh thần của người Philippines. Dù hình thức thể hiện có thay đổi theo từng thời kỳ, giá trị cốt lõi của nó vẫn gắn liền với một mong muốn rất con người, đó là được sống trong một cộng đồng mà mỗi người đều có thể trao đi sự giúp đỡ và nhận lại sự quan tâm khi cần thiết.
Lối sống Bayanihan được thể hiện như thế nào trong cuộc sống hiện đại?
Philippines là quốc gia thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão nhiệt đới, lũ lụt và nhiều loại hình thiên tai khác, khiến tinh thần hỗ trợ cộng đồng trở thành một phần quan trọng trong đời sống của người dân. Sau những trận bão lớn, hình ảnh các nhóm tình nguyện cùng chuẩn bị nhu yếu phẩm, hàng xóm giúp nhau dọn dẹp nhà cửa hay người dân góp sức khắc phục những hư hại tại địa phương đều có thể được xem là biểu hiện của lối sống Bayanihan trong xã hội ngày nay.
Sự tương trợ ấy không nhất thiết phải bắt đầu từ những tổ chức lớn hay các hoạt động được chuẩn bị công phu. Đôi khi, chỉ cần một vài gia đình cùng nấu những bữa ăn cho người đang gặp khó khăn, một nhóm thanh niên hỗ trợ vận chuyển hàng cứu trợ hoặc những người hàng xóm chủ động hỏi thăm nhau sau thiên tai cũng đủ để tạo nên sự khác biệt. Mỗi đóng góp có thể nhỏ bé khi đứng riêng lẻ, nhưng khi được kết nối bằng tinh thần trách nhiệm chung, chúng có thể mang đến sự hỗ trợ thiết thực cho nhiều người.
Tuy vậy, lối sống Bayanihan không đồng nghĩa với việc cộng đồng phải tự mình giải quyết mọi vấn đề khi gặp khó khăn. Những hoạt động tương trợ tự nguyện có thể bổ sung cho sự hỗ trợ của chính quyền và các tổ chức xã hội, giúp nguồn lực đến gần hơn với những người cần được giúp đỡ, đặc biệt trong các tình huống khẩn cấp.
Những gian hàng thực phẩm cộng đồng trong đại dịch COVID-19
Một minh chứng đáng chú ý cho sức sống của lối sống Bayanihan xuất hiện trong giai đoạn đại dịch COVID-19, khi nhiều người dân Philippines phải đối mặt với tình trạng mất việc làm, thu nhập giảm sút và những khó khăn trong việc tiếp cận nhu yếu phẩm. Tháng 4 năm 2021, một điểm chia sẻ thực phẩm cộng đồng được khởi xướng trên đường Maginhawa, thuộc thành phố Quezon, bởi Ana Patricia Non, sau đó truyền cảm hứng cho nhiều sáng kiến tương tự tại các địa phương khác.
Những điểm chia sẻ này được biết đến với tên gọi community pantry, nơi người có điều kiện có thể mang thực phẩm hoặc vật dụng thiết yếu đến đóng góp, còn những người đang gặp khó khăn có thể nhận phần mình cần. Hoạt động được xây dựng quanh một thông điệp giản dị, khuyến khích mọi người đóng góp theo khả năng và nhận theo nhu cầu, qua đó tạo nên một hình thức tương trợ dựa trên lòng tin và ý thức sẻ chia.
Điều đáng trân trọng ở những gian hàng ấy không chỉ nằm ở số lượng thực phẩm được trao đi, mà còn ở cách người dân chủ động kết nối để hỗ trợ nhau trong thời điểm bất ổn. Khi một người đặt thêm vài bó rau lên kệ, người khác mang đến một túi gạo hoặc dành thời gian sắp xếp đồ dùng, tinh thần của lối sống Bayanihan được thể hiện qua những hành động gần gũi mà không cần đến bất kỳ nghi thức cầu kỳ nào.
Lối sống Bayanihan trong chính sách và các hoạt động xã hội
Sức ảnh hưởng của lối sống Bayanihan còn được phản ánh trong cách Philippines đặt tên cho một số chính sách ứng phó khủng hoảng. Ngày 24 tháng 3 năm 2020, quốc gia này ban hành Đạo luật Cộng hòa số 11469, mang tên Bayanihan to Heal as One Act, nhằm thiết lập những biện pháp đặc biệt phục vụ công tác ứng phó với đại dịch COVID-19.
Đạo luật trao cho tổng thống một số thẩm quyền bổ sung trong thời hạn giới hạn và theo các điều kiện được quy định, qua đó hỗ trợ việc triển khai những chính sách cần thiết trong tình trạng khẩn cấp về y tế. Việc lựa chọn tên gọi Bayanihan cho văn bản pháp luật cho thấy khái niệm tương trợ cộng đồng đã vượt ra ngoài phạm vi phong tục truyền thống và trở thành một biểu tượng được sử dụng trong đời sống quốc gia.
Tuy nhiên, tinh thần đoàn kết trong văn hóa và hiệu quả của một chính sách cụ thể là hai vấn đề cần được nhìn nhận riêng biệt. Giá trị của lối sống Bayanihan trước hết vẫn nằm ở ý thức trách nhiệm và sự hợp tác giữa con người với con người, những điều có thể được nuôi dưỡng trong đời sống thường ngày mà không nhất thiết phải chờ đến khi xã hội đối mặt với một biến cố lớn.
Lối sống Bayanihan khác gì với những triết lý sống nổi tiếng trên thế giới?
Nếu từng tìm hiểu về Hygge của Đan Mạch, Ikigai của Nhật Bản hay Lagom của Thụy Điển, bạn có thể nhận thấy mỗi nền văn hóa đều có những cách riêng để lý giải một cuộc sống tốt đẹp. Hygge gợi đến cảm giác ấm áp và dễ chịu trong những khoảnh khắc đời thường, Ikigai hướng con người đến việc tìm kiếm ý nghĩa sống, trong khi Lagom đề cao sự cân bằng và vừa đủ trong cách sinh hoạt, tiêu dùng cũng như làm việc.
Lối sống Bayanihan lại tập trung vào tinh thần hợp tác và những hành động mang lại lợi ích cho cộng đồng. Thay vì chỉ hướng đến cảm nhận của một cá nhân, tinh thần Bayanihan nhấn mạnh mối quan hệ giữa con người với những người xung quanh, đặc biệt là cách mọi người cùng chia sẻ trách nhiệm khi có ai đó cần được giúp đỡ. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa những triết lý sống khác hoàn toàn tách biệt với giá trị cộng đồng, bởi sự gắn kết giữa mọi người là một phần trong quan niệm về hạnh phúc.
Nếu đặt cạnh tinh thần Sejahtera, một khái niệm quen thuộc trong ngôn ngữ và đời sống văn hóa Malaysia, Indonesia, chúng ta lại thấy một góc nhìn thú vị khác. Sejahtera thường gợi đến sự an lành, thịnh vượng và trạng thái sống hài hòa, có thể bao gồm cả sức khỏe, tinh thần, gia đình lẫn cộng đồng. Lối sống Bayanihan lại thể hiện rõ hơn qua những hành động hợp tác và giúp đỡ cụ thể, như cùng hỗ trợ một gia đình gặp khó khăn hoặc chung tay thực hiện công việc có ích cho khu dân cư.
Dù mang những sắc thái khác nhau, các quan niệm sống ấy đều gợi mở một điều đáng suy ngẫm. Một cuộc sống ý nghĩa không chỉ được tạo nên từ những thành tựu hay niềm vui riêng, mà còn chịu ảnh hưởng bởi chất lượng của các mối quan hệ và cách chúng ta hiện diện trong cuộc đời của nhau.
Làm thế nào để áp dụng lối sống Bayanihan vào cuộc sống hằng ngày?
Nuôi dưỡng tinh thần giúp đỡ trong gia đình và các mối quan hệ
Không cần phải sống tại Philippines hay tham gia một hoạt động tình nguyện quy mô lớn, bạn vẫn có thể thực hành tinh thần của lối sống Bayanihan ngay trong chính ngôi nhà của mình. Đó có thể là việc các thành viên chủ động chia sẻ công việc gia đình, cùng chăm sóc người thân khi đau ốm hoặc dành thời gian lắng nghe nhau sau một ngày dài. Những hành động ấy tuy quen thuộc nhưng lại góp phần xây dựng cảm giác được quan tâm và nâng đỡ, điều mà bất kỳ mối quan hệ bền vững nào cũng cần có.
Trong tình bạn cũng vậy, sự sẻ chia đôi khi không đòi hỏi chúng ta phải tìm ra giải pháp cho mọi khó khăn của người khác. Một lời động viên chân thành, sự hiện diện đúng lúc hay việc dành thời gian hỗ trợ bạn bè trong khả năng của mình đều có thể trở thành nguồn an ủi đáng quý. Khi những hành động tử tế được duy trì một cách tự nhiên, các mối quan hệ cũng có thêm cơ hội phát triển dựa trên sự tin tưởng và thấu hiểu.
Xây dựng môi trường làm việc có tinh thần hợp tác
Trong môi trường làm việc, lối sống Bayanihan có thể được thể hiện qua cách các thành viên phối hợp để hoàn thành mục tiêu chung, thay vì chỉ quan tâm đến phần việc của riêng mình. Khi một đồng nghiệp gặp khó khăn với nhiệm vụ mới, việc chủ động chia sẻ kinh nghiệm hoặc hỗ trợ trong phạm vi phù hợp không chỉ giúp công việc diễn ra thuận lợi hơn mà còn tạo cảm giác mọi người đang cùng hướng đến một kết quả chung.
Tuy nhiên, hợp tác không đồng nghĩa với việc một người phải liên tục gánh vác trách nhiệm thay cho người khác. Một tập thể có tinh thần Bayanihan là nơi sự hỗ trợ được trao đi trên cơ sở tôn trọng, công bằng và ghi nhận những đóng góp của từng thành viên. Bởi vậy, bên cạnh sự nhiệt tình, việc rèn luyện kỹ năng giao tiếp cũng rất cần thiết để mỗi người có thể bày tỏ nhu cầu, trao đổi khó khăn và tìm kiếm cách phối hợp phù hợp với hoàn cảnh thực tế.
Kết nối với hàng xóm và những người sống quanh mình
Giữa nhịp sống đô thị bận rộn, đôi khi chúng ta có thể sống cạnh một gia đình suốt nhiều năm mà vẫn chưa biết tên nhau. Chính vì vậy, những hành động nhỏ như chào hỏi khi gặp mặt, giúp người lớn tuổi mang đồ nặng hoặc tham gia một buổi dọn dẹp khu phố có thể trở thành điểm khởi đầu để xây dựng sự gắn kết giữa những người cùng chung không gian sống.
Bạn cũng có thể cùng hàng xóm tổ chức các hoạt động chia sẻ sách cũ, trao đổi đồ dùng còn tốt hoặc đóng góp cho những gia đình đang gặp khó khăn. Điều quan trọng không nằm ở quy mô của hoạt động, mà ở sự chủ động quan tâm đến nhu cầu của cộng đồng và tạo điều kiện để mọi người cùng tham gia theo khả năng.
Khi những kết nối ấy được vun đắp theo thời gian, khu dân cư không còn đơn thuần là nơi nhiều người cùng sinh sống, mà dần trở thành một cộng đồng có sự tin tưởng và hỗ trợ lẫn nhau. Đây cũng là nguồn động viên tinh thần đáng quý, giúp mỗi người cảm thấy vững vàng hơn khi phải vượt qua khó khăn thử thách trong cuộc sống.
Ý nghĩa của lối sống Bayanihan đối với xã hội hiện đại
Một trong những giá trị sâu sắc nhất mà lối sống Bayanihan mang lại chính là lời nhắc nhở rằng con người luôn có nhu cầu được kết nối và thuộc về một cộng đồng. Dù cuộc sống ngày nay mang đến nhiều tiện ích giúp chúng ta trở nên độc lập hơn, sự hỗ trợ từ gia đình, bạn bè và những người xung quanh vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc tạo dựng cảm giác an toàn và gắn bó.
Tinh thần Bayanihan còn khuyến khích mỗi người nhìn nhận những vấn đề chung bằng thái độ có trách nhiệm hơn. Thay vì cho rằng việc giữ gìn môi trường sống, hỗ trợ người yếu thế hay cải thiện các điều kiện sinh hoạt của khu dân cư hoàn toàn thuộc về một cá nhân hoặc tổ chức nào đó, chúng ta có thể bắt đầu bằng việc đóng góp một phần nhỏ trong khả năng của mình. Khi nhiều người cùng duy trì những hành động tích cực, cộng đồng sẽ có thêm nguồn lực và sự gắn kết để đối diện với các khó khăn.
Ở một góc độ khác, lối sống Bayanihan cũng giúp chúng ta nhìn nhận lại ý nghĩa của sự thành công và hạnh phúc. Một cuộc sống đủ đầy không nhất thiết chỉ được đo bằng những gì bản thân tích lũy, mà còn có thể được cảm nhận qua những mối quan hệ chân thành, những lần được người khác giúp đỡ và cả niềm vui khi mình có cơ hội làm điều có ích cho ai đó.
Sống theo lối sống Bayanihan có cần đặt ra giới hạn?
Dù đề cao sự sẻ chia, lối sống Bayanihan không có nghĩa mỗi người phải luôn sẵn sàng giúp đỡ bất kể hoàn cảnh hay khả năng của bản thân. Một hành động tử tế chỉ thực sự có ý nghĩa khi được thực hiện trên tinh thần tự nguyện, xuất phát từ sự quan tâm chân thành thay vì áp lực phải làm hài lòng người khác.
Trong thực tế, đôi khi chúng ta có thể cảm thấy khó từ chối một lời nhờ vả vì lo ngại người đối diện sẽ thất vọng hoặc đánh giá mình thiếu nhiệt tình. Tuy nhiên, nếu bạn liên tục nhận thêm trách nhiệm khi bản thân đã quá bận rộn, sự giúp đỡ ban đầu có thể dần trở thành gánh nặng, khiến cả người cho đi lẫn người nhận hỗ trợ đều không còn cảm thấy thoải mái.
Bởi vậy, thực hành lối sống Bayanihan một cách lành mạnh cũng cần đi cùng khả năng nhận biết giới hạn của bản thân, trao đổi rõ ràng về những điều mình có thể hỗ trợ và tôn trọng quyết định của người khác. Việc học cách kiểm soát cảm xúc và yêu thương bản thân sẽ giúp chúng ta duy trì sự cân bằng, để lòng tốt được trao đi bằng tâm thế nhẹ nhàng thay vì cảm giác bắt buộc.
Tinh thần cộng đồng không được xây dựng bằng sự hy sinh vô điều kiện của một vài người, mà cần đến sự thấu hiểu và trách nhiệm từ nhiều phía. Khi mỗi cá nhân đều biết quan tâm đến người khác mà vẫn tôn trọng nhu cầu chính đáng của bản thân, những mối quan hệ tương trợ mới có thể phát triển bền vững.
Lời kết
Lối sống Bayanihan không chỉ là nét đẹp văn hóa đặc trưng của người Philippines mà còn nhắc nhở chúng ta về giá trị của sự đoàn kết và sẻ chia trong cuộc sống. Giữa nhịp sống hiện đại đầy bận rộn, đôi khi một lời hỏi han chân thành hay một hành động giúp đỡ nhỏ bé cũng đủ mang đến sự ấm áp và gắn kết giữa con người với nhau. Hy vọng rằng tinh thần Bayanihan sẽ truyền cảm hứng để bạn thêm trân trọng những mối quan hệ quanh mình và lan tỏa lòng tốt trong cuộc sống thường ngày.
