Có những người khi kế hoạch bất ngờ thay đổi sẽ mất cả buổi để tiếc nuối hoặc than phiền, nhưng cũng có người chỉ cần một lúc để nghĩ xem mình còn phương án nào khác. Sự khác biệt ấy không hẳn nằm ở việc ai mạnh mẽ hay quyết đoán hơn, mà đôi khi đến từ lối sống chủ động mà mỗi người có. Vậy lối sống chủ động là gì, đâu là ranh giới giữa chủ động và áp đặt, và làm thế nào để rèn luyện điều này mà không tự biến cuộc sống thành một danh sách dài những việc “phải làm”?
Lối Sống Chủ Động Là Gì? Góc Nhìn Từ Tâm Lý Học
Khi nói về lối sống chủ động, một trong những cách giải thích quen thuộc nhất đến từ Stephen R. Covey, tác giả cuốn The 7 Habits of Highly Effective People. Trong đó, “Be Proactive” (Hãy chủ động) được ông đặt ở vị trí thói quen đầu tiên. Covey sử dụng hai khái niệm khá dễ hình dung là Circle of Concern (Vòng Tròn Quan Tâm) và Circle of Influence (Vòng Tròn Ảnh Hưởng) để giúp chúng ta nhận ra mình đang dành năng lượng cho điều gì.
Vòng tròn quan tâm bao gồm tất cả những chuyện có thể khiến bạn suy nghĩ nhưng không hoàn toàn nằm trong khả năng kiểm soát, chẳng hạn như thời tiết, tình hình kinh tế, hay cách người khác đánh giá bạn. Ngược lại, vòng tròn ảnh hưởng chứa những điều gần với bạn hơn và bạn thực sự có thể tác động bằng hành động của mình, từ cách phản ứng trước một tình huống, cách sử dụng thời gian cho đến việc học thêm một kỹ năng hoặc thay đổi một thói quen.
Người sống chủ động không phải là người có khả năng kiểm soát tất cả mọi chuyện. Họ chỉ cố gắng dành nhiều năng lượng hơn cho phần mình có thể tác động. Bạn không thể quyết định nhà tuyển dụng có chọn mình hay không, nhưng có thể chuẩn bị CV và buổi phỏng vấn tốt hơn. Bạn không thể buộc một người phải hiểu cảm xúc của mình, nhưng có thể lựa chọn cách diễn đạt rõ ràng và chân thành hơn.
Một khái niệm tâm lý học khác khá gần với cách nhìn này là locus of control (điểm kiểm soát), được phát triển từ công trình của nhà tâm lý học Julian Rotter. Người thiên về điểm kiểm soát nội tại thường có xu hướng nhìn nhận rằng hành động, nỗ lực và lựa chọn của bản thân có vai trò đáng kể đối với những kết quả trong cuộc sống, thay vì cho rằng mọi chuyện hoàn toàn phụ thuộc vào may rủi hoặc các yếu tố bên ngoài.
Từ những góc nhìn trên, có thể hiểu đơn giản rằng lối sống chủ động là cách sống trong đó bạn nhận thức được phần mình có thể lựa chọn và tác động, sau đó tập trung hành động ở phần đó thay vì chỉ phản ứng với hoàn cảnh. Điều này không có nghĩa mọi chuyện xảy ra đều do bạn hay chỉ cần cố gắng là có thể thay đổi tất cả. Có những tình huống thực sự nằm ngoài khả năng kiểm soát, và đôi khi sự chủ động cần thiết nhất lại chính là nhận ra điều đó để ngừng tiêu hao năng lượng vào một thứ mình không thể thay đổi.
Chủ Động Không Phải Là Áp Đặt Ý Kiến Lên Người Khác
Một trong những lý do khiến nhiều người ngại trở nên chủ động hơn là sợ mình bị xem là lấn lướt, thích kiểm soát hoặc lúc nào cũng muốn mọi người nghe theo. Thực tế, chủ động và áp đặt không giống nhau, dù nhìn từ bên ngoài đôi khi chúng có những biểu hiện khá gần nhau. Một người chủ động có thể thường xuyên đề xuất ý tưởng, đứng ra giải quyết vấn đề hoặc nói rõ điều mình muốn, nhưng điểm quan trọng nằm ở việc họ có để lại quyền lựa chọn cho người khác hay không.
Áp đặt xảy ra khi chúng ta không chỉ muốn làm chủ lựa chọn của mình mà còn cố gắng kiểm soát lựa chọn của người khác. Chẳng hạn, bạn tự quyết định kế hoạch cho cả nhóm mà không hỏi mọi người, yêu cầu người yêu phải phản ứng đúng như mình mong muốn hoặc khăng khăng rằng chỉ có phương án của mình mới hợp lý. Khi ấy, hành động đã vượt ra khỏi phạm vi chủ động của bản thân và bắt đầu can thiệp vào quyền quyết định của người khác.
Ngược lại, một người có lối sống chủ động vẫn có thể là người lên tiếng đầu tiên, nhưng họ biết để lại không gian cho những ý kiến khác. Thay vì nói “Cứ làm theo cách này đi”, bạn có thể đề xuất rằng “Mình nghĩ có thể thử cách này, mọi người thấy thế nào?”. Trong một mối quan hệ cũng vậy, bạn hoàn toàn có thể chủ động nói rõ nhu cầu, cảm xúc hoặc giới hạn của mình, nhưng điều đó không đồng nghĩa với việc người kia bắt buộc phải đồng ý.
Có thể hình dung ranh giới này bằng một cách khá đơn giản: người có lối sống chủ động hành động để tạo thêm lựa chọn, trong khi người áp đặt thường cố thu hẹp lựa chọn của người khác. Vì vậy, nếu đôi lúc bạn ngại bày tỏ suy nghĩ vì sợ mình “quá mạnh”, hãy thử tự hỏi liệu mình đang chia sẻ quan điểm hay đang yêu cầu người khác nhất định phải nghe theo. Chỉ cần còn sự tôn trọng và không gian để đối phương lựa chọn, việc nói ra điều mình nghĩ không phải là áp đặt.
Biểu Hiện Thường Thấy Của Người Sống Chủ Động
Lối sống chủ động không nhất thiết xuất hiện trong những quyết định lớn như thay đổi công việc, chuyển đến một thành phố mới hay bắt đầu một dự án quan trọng. Phần lớn thời gian, nó thể hiện qua những lựa chọn rất bình thường trong cách chúng ta suy nghĩ, giao tiếp và xử lý vấn đề mỗi ngày.
Thay “Tôi Phải” Bằng “Tôi Chọn”
“Tôi phải đi làm”, “tôi phải học”, “tôi phải giải quyết chuyện này” là những câu rất quen thuộc. Tất nhiên, không phải nghĩa vụ nào trong cuộc sống cũng là thứ chúng ta vui vẻ lựa chọn. Nhưng đôi khi thử thay đổi cách diễn đạt thành “Tôi chọn làm điều này vì…” sẽ dễ dàng hơn nhiều. Cách nhìn này không làm những việc khó trở nên dễ dàng ngay lập tức, nhưng nó nhắc bạn rằng trong nhiều tình huống, mình vẫn còn một phần quyền lựa chọn.
Tìm Cách Xử Lý Trước Khi Tìm Người Để Trách
Khi dự án trễ deadline, chuyến đi gặp sự cố hay kế hoạch bất ngờ đổ bể, phản ứng tự nhiên của chúng ta thường là muốn biết lỗi thuộc về ai. Việc tìm nguyên nhân đôi khi rất cần thiết, nhưng người có xu hướng chủ động thường đặt thêm một câu hỏi: “Bây giờ mình có thể làm gì?”. Xe hỏng thì tìm cách di chuyển tiếp, hãy thử phương án B xem sao, công việc gặp lỗi thì tìm cách xử lý trước rồi mới tìm nguyên nhân. Lối sống chủ động không loại bỏ trách nhiệm, mà hạn chế những việc chiếm hết năng lượng không cần thiết.
Có Trách Nhiệm Với Cách Mình Phản Ứng
Người khác có thể nói một câu khiến bạn khó chịu, một kế hoạch có thể thất bại hoặc một ngày có thể diễn ra hoàn toàn khác với những gì bạn mong đợi. Điều này cũng không đồng nghĩa với việc phải luôn bình tĩnh, tích cực hay giả vờ rằng mình không buồn. Bạn vẫn có quyền thất vọng, tức giận hoặc cần thời gian để tiêu hóa cảm xúc; lối sống chủ động chỉ bắt đầu khi bạn nhận ra cảm xúc ấy và không để nó tự động quyết định tất cả những gì mình sẽ làm tiếp theo.
Hỏi Thay Vì Chỉ Chờ Đợi
Trong công việc, thay vì âm thầm chờ được ghi nhận, bạn có thể hỏi người quản lý mình cần cải thiện điều gì hoặc cơ hội phát triển tiếp theo nằm ở đâu. Trong một mối quan hệ, thay vì cứ chờ một người bạn lâu ngày không liên lạc nhắn trước, đôi khi bạn có thể là người gửi một lời hỏi thăm. Lối sống chủ động không đảm bảo rằng bạn sẽ luôn nhận được câu trả lời mình muốn, nhưng nó giúp bạn thoát khỏi trạng thái chờ đợi kéo dài và biết rằng ít nhất mình đã làm phần thuộc về mình.
Dành Năng Lượng Cho Những Điều Có Thể Thay Đổi
Mỗi ngày đều có rất nhiều chuyện đủ sức chiếm lấy sự chú ý của chúng ta, từ thời tiết, giá cả, tin tức cho đến việc một người nào đó đang nghĩ gì về mình. Quan tâm đến thế giới xung quanh không phải điều xấu, nhưng nếu phần lớn năng lượng đều dành cho những thứ mình gần như không thể tác động, cảm giác bất lực rất dễ xuất hiện. Đôi khi lựa chọn có ích hơn là quay trở lại với những điều gần mình: học một kỹ năng, sắp xếp lại lịch trình, chăm sóc sức khỏe, nghỉ ngơi hoặc dành thời gian cho một mối quan hệ quan trọng.
Nếu muốn tìm thêm những góc nhìn nhẹ nhàng về cách xây dựng cuộc sống phù hợp với mình, bạn có thể ghé chuyên mục Lối sống của A Free Corner.
Vì Sao Lối Sống Chủ Động Tốt Cho Sức Khỏe Tinh Thần?
Một trong những điều dễ chịu mà lối sống chủ động có thể mang lại là cảm giác rằng mình vẫn còn một phần quyền lựa chọn, ngay cả khi hoàn cảnh không diễn ra đúng mong muốn. Những nghiên cứu xoay quanh locus of control cho thấy cảm nhận về khả năng kiểm soát có liên quan đến nhiều khía cạnh của sức khỏe tâm lý, khả năng thích nghi và cách con người đối diện với khó khăn. Tuy vậy, điều này không có nghĩa người chủ động sẽ không lo âu, không thất vọng hoặc luôn đạt được kết quả tốt hơn người khác.
Giá trị của lối sống chủ động nằm nhiều hơn ở cách chúng ta sử dụng năng lượng tinh thần. Khi một chuyện không như ý xảy ra, bạn có thể dành hàng giờ suy nghĩ “Tại sao chuyện này lại xảy ra với mình?”, hay “Trong tình huống này, có điều gì mình vẫn làm được không?”. Câu trả lời đôi khi là tìm một phương án mới, nhờ người khác hỗ trợ hoặc thay đổi cách tiếp cận. Chấp nhận giới hạn của bản thân không đối lập với sự chủ động; ngược lại, đó có thể là một lựa chọn rất tỉnh táo.
Khả năng quay lại tập trung vào phần mình có thể tác động cũng là một yếu tố giúp chúng ta xây dựng sức mạnh tinh thần theo thời gian. Nếu bạn thường dễ nản khi gặp những chuyện ngoài dự tính, có thể đọc thêm bài Sức mạnh tinh thần là gì? Cách rèn luyện sức mạnh tinh thần để hiểu rõ hơn cách chúng ta thích nghi với áp lực mà không cần lúc nào cũng ép mình phải “mạnh mẽ”.
Cách Rèn Luyện Lối Sống Chủ Động Mỗi Ngày
Lối sống chủ động không nhất thiết là một nét tính cách cố định mà bạn sinh ra đã có hoặc không có. Giống như nhiều thói quen khác, chúng ta có thể luyện tập nó thông qua những lựa chọn nhỏ, và càng lặp lại thường xuyên thì việc tự hỏi “mình có thể làm gì?” càng trở nên tự nhiên hơn.
Phân Biệt Điều Có Thể Và Không Thể Kiểm Soát
Khi một chuyện khiến bạn suy nghĩ mãi, hãy thử chia vấn đề thành hai phần: điều mình không thể kiểm soát và điều mình vẫn có thể làm. Chẳng hạn, trước một buổi phỏng vấn, bạn không thể quyết định nhà tuyển dụng sẽ thích mình đến mức nào hay những ứng viên khác mạnh ra sao, nhưng có thể chuẩn bị thông tin về công ty, luyện cách trả lời và đến đúng giờ. Việc phân chia như vậy không làm nỗi lo biến mất hoàn toàn, nhưng giúp bạn nhìn rõ hơn đâu là nơi xứng đáng để dành thời gian và năng lượng.
Đổi Câu Hỏi “Tại Sao Lại Là Mình?” Thành “Bây Giờ Mình Có Thể Làm Gì?”
“Tại sao chuyện này lại xảy ra với mình?” là một suy nghĩ rất tự nhiên khi gặp thất vọng, vì vậy không cần ép bản thân phải loại bỏ nó. Sau khi cho mình một chút thời gian để buồn hoặc khó chịu, bạn có thể thử thêm câu hỏi “Bây giờ mình có thể làm gì?”. Chỉ một thay đổi nhỏ trong cách đặt câu hỏi cũng có thể giúp tâm trí chuyển từ việc chỉ nhìn vào vấn đề sang tìm kiếm những lựa chọn vẫn còn tồn tại.
Bắt Đầu Từ Những Quyết Định Rất Nhỏ
Bạn không cần thức dậy vào một buổi sáng rồi quyết định thay đổi toàn bộ cuộc đời để trở thành người có lối sống chủ động. Hãy bắt đầu bằng việc chọn món mình thực sự muốn ăn thay vì luôn nói “gì cũng được”, lên kế hoạch cho cuối tuần, đặt lịch cho việc đã trì hoãn nhiều tháng hoặc chủ động gửi một tin nhắn mà mình cứ chờ người khác gửi trước. Những quyết định tưởng như không đáng kể ấy giúp chúng ta dần quen với cảm giác tự đưa ra lựa chọn và chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Giảm Bớt Những Thứ Khiến Cuộc Sống Quá Tải
Khi căn phòng lộn xộn, lịch trình kín mít và điện thoại liên tục xuất hiện thông báo, chúng ta rất dễ dành cả ngày chỉ để phản ứng với những gì đang xảy ra trước mắt. Vì vậy, lối sống chủ động đôi khi không phải là thêm một việc mới mà là bớt đi một vài thứ không còn cần thiết. Bạn có thể sắp xếp lại không gian sống, giảm những cam kết không thực sự quan trọng hoặc dành một khoảng thời gian trong ngày không bị thông báo làm gián đoạn.
Nếu thích cách tiếp cận này, bài Phong cách sống tối giản có thể mang đến thêm một vài gợi ý để giảm bớt “nhiễu” và dành sự chú ý cho những điều quan trọng hơn. Hãy thử tìm hiểu thêm về phong cách sống này để thấy cuộc sống nhẹ nhàng hơn nhé.
Đừng Quên Chủ Động Với Chính Mình
Chúng ta thường liên tưởng lối sống chủ động với việc làm nhiều hơn, nhanh hơn hoặc tiến về phía trước, nhưng đôi khi lựa chọn chủ động nhất lại là biết dừng đúng lúc. Đó có thể là chủ động nghỉ khi cơ thể đã mệt, nói “không” khi lịch trình không còn chỗ trống hoặc dành một buổi tối yên tĩnh cho bản thân thay vì chờ đến khi kiệt sức mới cho phép mình nghỉ.
Biết nhận ra nhu cầu và giới hạn của chính mình cũng là một phần của việc làm chủ cuộc sống. Nếu điều này vẫn còn hơi khó, bạn có thể bắt đầu từ những gợi ý trong bài Học cách yêu thương bản thân để có một cuộc sống cân bằng.
Câu Hỏi Thường Gặp Về Lối Sống Chủ Động
Người Hướng Nội Có Sống Chủ Động Được Không?
Hoàn toàn có thể. Lối sống chủ động không đồng nghĩa với hướng ngoại, nói nhiều hay luôn phải trở thành người dẫn đầu. Một người hướng nội vẫn có thể chủ động bằng cách chuẩn bị kỹ trước cuộc họp, gửi ý kiến qua email khi cảm thấy mình diễn đạt bằng văn bản tốt hơn, chủ động sắp xếp thời gian nghỉ ngơi hoặc nói rõ nhu cầu của mình trong một mối quan hệ. Sự chủ động nằm ở khả năng lựa chọn và hành động, chứ không nằm ở việc bạn ồn ào hay lặng lẽ.
Lối Sống Chủ Động Khác Gì Với Ôm Đồm, Cái Gì Cũng Nhận Làm?
Người có lối sống chủ động không nhất thiết phải là người nhận nhiều việc nhất. Trái lại, họ cần hiểu mình có bao nhiêu thời gian, năng lượng và khả năng trước khi đưa ra quyết định. Ôm đồm thường xuất hiện khi chúng ta nhận thêm trách nhiệm vì ngại từ chối, sợ người khác thất vọng hoặc cảm thấy mình phải giải quyết mọi thứ. Biết từ chối đúng lúc cũng là một hình thức làm chủ lựa chọn của mình.
Làm Sao Chủ Động Trong Nhóm Mà Không Bị Coi Là Lấn Lướt?
Điểm quan trọng nằm ở việc đề xuất thay vì quyết định thay người khác. Bạn có thể là người đưa ra phương án đầu tiên, nhưng hãy trình bày nó như một lựa chọn để mọi người cùng thảo luận, chẳng hạn “Mình nghĩ cách này có vài điểm khá ổn, mọi người thấy sao?”. Sau khi nói ra quan điểm, hãy thực sự lắng nghe phản hồi thay vì chỉ chờ đến lượt mình bảo vệ ý kiến. Khi bạn chủ động về hành động nhưng vẫn linh hoạt về kết quả, mọi người vẫn có không gian để đóng góp và lựa chọn, nhờ đó sự chủ động ít có khả năng biến thành áp đặt.
Lời Kết
Lối sống chủ động không có nghĩa là phải kiểm soát mọi thứ, lúc nào cũng quyết đoán hay biến bản thân thành người luôn có sẵn phương án cho mọi tình huống. Bạn không cần thay đổi cả cuộc sống trong một ngày; một quyết định nhỏ, một lần dám nói ra điều mình cần hay một câu hỏi “mình có thể làm gì tiếp theo?” đã là một điểm bắt đầu. Sau cùng, lối sống chủ động không phải là bắt cuộc đời luôn đi đúng kế hoạch, mà là không để hoàn cảnh hoàn toàn quyết định cách mình lựa chọn sống.
